مقالات

مقالات علمي متعددي در داخل و خارج کشور براي مبحث بازارهاي آب نگارش و منتشر شده است. هرکدام از آنها به سهم خود توانسته اند زواياي اين مبحث را روشن کنند. سابقه انتشار اين مقالات به دو دهه اخير مي رسد و مبحث کاملا جدي است. اولين بار آقاي دکتر صدر براي نرخ گذاري آب، از مبحث بازار آب استفاده کرد. سپس، آقاي دکتر جعفري در کسوت کارشناس اقتصادآب وزارت نيرو مقاله «رويکرد بازار آب و الزامات آن» را منتشر نمود. مقاله اخير از اعتبار علمي شايسته اي بخوردار و يکي از پربازديدترين منابع علمي در اين مبحث به شمار مي رود.

بخش فارسی

بخش اول) بازار آب

بخش دوم) قيمت گذاري آب

 

بخش اول) بازار آب

۱- صدر، سيد كاظم. بازار و نرخ گذاري آب در اسلام (تجربه ايران). ۱۳۷۵٫ فصلنامه آب و توسعه. سال هفتم. شماره ۲۰-۲۱.
۲- جعفري، سيدعباس. رويکرد بازار آب و الزامات آن. ۱۳۸۳٫ نشريه اقتصاد کشاورزي و توسعه. دوره ۱۲٫ شماره ۴۸.
۳- صادقی، حسین. آسایش، حمید. تشکیل بازار آب از دیدگاه اقتصاد اسلامی. ۱۳۹۴٫ نشریه علمی-ترویجی اقتصاد و بانکداری. شماره پانزدهم.
۴- اكبري الاشتي، حبیب. هوشیاری پور، فرهاد. قلخانی، حسین. بازار آب (مباني، اهداف، رويكردها و تجارب جهاني). ۱۳۹۴٫ کنفرانس مهندسی آب.
۵- نظری، محمدرضا. بازار آب در تئوری و عمل: شکست بازار و سیاست عمومی. نشریه آب و توسعه پایدار. ۱۳۹۵٫ سال سوم. شماره یک.
۶– بهلولوند، عباس. صدر، سید کاظم. هاشمي، سید ابوالقاسم هاشمي. بررسي نقش بازارهای آب کشاورزی در قیمت گذاری و تخصیص منابع آب (مطالعة موردی: بازار آب مجن)، مجله تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، دوره ۴۵ ، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳ .

 

صدر، سيد كاظم. بازار و نرخ گذاري آب در اسلام (تجربه ايران). ۱۳۷۵٫ فصلنامه آب و توسعه. سال هفتم. شماره ۲۰-۲۱ .

جعفري، سيدعباس. رويکرد بازار آب و الزامات آن. ۱۳۸۳٫ نشريه اقتصاد کشاورزي و توسعه. دوره ۱۲٫ شماره ۴۸.

چکیده:
گذر از چالشهای پيش روی مديريت منابع آب کشور, توسعه و اجرای رويکردهايی که بتوانند با مشارکتهای اجتماعی و تقويت نيروهای بازار منجر به حل مسائل شوند را ضروری نموده است. نقش مهم آب در فرايند توسعه پايدار, به ويژه براي كشور ما که با رشد شديد تقاضا (رشد جمعيت و توسعه بخش كشاورزي) همزمان با كاهش سطح منابع رو به روست، انتخاب اين نوع رويکردها را بيشتر نموده است.

اين مقاله تقويت و تشکيل بازارهای آب را به عنوان يکی رويکردهای محوری در مديريت منابع آب معرفی می کند. تقويت برنامه های دولت در حفاظت و نظارت بر منابع آب کشور به كمك ابزارها و نيروهای بازار و  تقويت نهادهای ناظر بازارهای آب, به حتم توان حصول اهداف را بيشتر می نمايد. در اين مقاله الزاماتی که در تشکيل بازارهای آب لازم هستند, به اصلاحات در ساختار قوانين و حقوق آب, اصلاحات نهادي و سازماني و توسعه شبكه هاي انتقال و آبرساني طبقه بندی شده اند. تصريح در حقوق آب, بازبينی در قوانين آب با رسمی شمردن مبادله و خريد و فروش آب, آزادی ورود و خروج به بازار، تشكيل نهادهاي ناظر، بانكهاي آب و مراجع و نهادهای محلی حل اختلاف از جمله برنامه های اولويت دار در تشکيل اين بازارها معرفي شده اند.

در عين حال نقش دولت همچنان به عنوان پشتيبانی کننده اصلی نيروهای بازار از اهميت به سزايی برخوردار است. اصناف و نهادهای ناظر در بازار آب مي توانند در اجرای سيستمها و برنامه های کارآمد تخصيص آب و بهبود الگوی مصرف مفيد باشند. وجود نهادهای ناظر در بازارهای آب که دولتها عضو اصلی آن به شمار مي روند, کنترل و نظارت بر دفع برون ريزها (پسابهاي كشاورزي، فاضلابهاي شهري و صنعتي)، تخصيص مصارف پايه و اضافه برداشتها را تضمين می كنند. البته در ايران از قديم الايام بازارهاي سنتي آب وجود داشته كه در خصوص توسعه و رسمي شدن آن، دولت ملزم به اقدامات موثري است.

صادقی، حسین. آسایش، حمید. تشکیل بازار آب از دیدگاه اقتصاد اسلامی. ۱۳۹۴٫ نشریه علمی-ترویجی اقتصاد و بانکداری. شماره پانزدهم. 

چکیده:
ايران به عنوان يک از کشورهای منطقه خشک خاورميانه در مقايسه با متوسط جهاني ميزان بارندگي کمتر از يک سوم و پتانسيل تبخيری در بيش از متوسط جهاني است. اين امر سبب محدوديت آب قابل دسترس در کشور شده است. علاوه بر اين توزيع غيريکنواخت آب در سطح کشور، الگوی نامناسب شهرنشيني، نوع و شيوه توليد محصولات زراعي از منظر سازگاری با اقليم و عوامل ديگری با مشکل تامين آب در بسياری از مناطق مواجه شده و به تدريج بر ابعاد اين مشکل افزوده مي شود، به نحوی که طبق پيش بيني های انجام شده کشور با بحران آب مواجه خواهد شد.

يکي از راهکارهای جلوگيری از اين شرايط امکان تشکيل بازار آب است که اين موضوع در اين تحقيق هم از بعد فني و هم از بعد اسلامي بررسي مي شود. که با توجه به عملکرد امروزه امکان تشکيل بازار محلي آب وجود دارد که بايد در اين بازار، قواعد و اصول فقه از قبيل لاضرر، عدم اتلاف و اسراف نفي عسر و حرج و … رعايت گردد.

اكبري الاشتي، حبیب. هوشیاری پور، فرهاد. قلخانی، حسین. بازار آب (مباني، اهداف، رويكردها و تجارب جهاني). ۱۳۹۴٫ کنفرانس مهندسی آب.

چکیده:
در كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه، روز به روز بر اهميت و ارزش آب به عنوان منبعي كمياب افزوده ميشود و بر همين اساس نياز به مديريت كاراتر و موثرتر از اين منابع كمياب رو به افزايش است. يكي از رويكردهاي مديريتي آب كه مورد توجه كشورها دنيا قرار گرفته است، بازار آب ميباشد. در حال حاضر بازار آب در اشكال مختلف در ايالات متحده، استراليا، اسپانيا، برزيل، شيلي و هند (آب زيرزميني)، استراليا و بسياري از كشورهاي ديگر موجود ميباشد. با توجه به توجه روزافزون جامعه علمي كشور به مبحث بازار آب و تلاش وزارت نيرو بر تاسيس بازار آب، بررسي همه جانبه تجارب ساير كشورها در زمينه بازار آب از اهميت بسزايي برخوردار ميباشد.

در اين زمينه ميتوان به تجربه كشور استراليا اشاره كرد. بررسي بازار آب اين كشور ميتواند اطلاعات مفيدي را براي كشورهايي همچون ايران ارائه دهد. مطالعات نشان ميدهد كه با توجه به سياستگذاريهاي اشتباه دولت استراليا، محيطزيست اين كشور دچار مشكلات عديدهاي گرديد و دولت استراليا مجبور به صرف ميلياردها دلار هزينه براي شده است. از اين رو، با توجه به هزينه هاي وارده به اين كشور براي (MDB) بازگرداندن تعادل به حوضه ماري دارلينگ بازگرداندن تعادل به حوضه، موفقيت بازار آب در استراليا زير سوال رفت.

نظری، محمدرضا. بازار آب در تئوری و عمل: شکست بازار و سیاست عمومی. نشریه آب و توسعه پایدار. ۱۳۹۵٫ سال سوم. شماره یک.

چکیده:
امروزه توسعه ی ساز و کارهای تخصیص مبتنی بر بازار به عنوان یک روش پایدار، انعطاف پذیر و کارا در مدیریت منابع آب و باز توزیع آن بین مصارف مختلف مطرح است. با این حال توانایی بازار در تخصیص کارا و بهینه آب در گرو برقراری شرایطی خاص از بازار و کالای مورد مبادله (آب) است. تجارب مختلف نشان می دهد که در عمل توانایی بازار در ایجاد چنین تخصیصی بدون محدودیت نبوده و ریسک هایی وجود دارد که ممکن است طراحی نامناسب ساختار بازار به شکست آن منجر شود.

هدف این پژوهش ضمن تبیین مبانی نظری بازار آب، تشریح الزامات پیاده سازی آن در عمل و شناسایی مواردی است که منجر به ناکارایی و شکست بازار آب می گردد. بر این اساس پیشنهادها و راه حل های سیاست عمومی برای اصلاح این ناکارایی ها براساس تجارب جهانی و داخلی و با تأکید بر شرایط اقتصادی، اجتماعی و حقوقی حاکم بر مدیریت منابع آب کشور ارائه شده است.

بهلولوند، عباس. صدر، سید کاظم. هاشمي، سید ابوالقاسم هاشمي. بررسي نقش بازارهای آب کشاورزی در قیمت گذاری و تخصیص منابع آب (مطالعة موردی: بازار آب مجن)، مجله تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، دوره ۴۵ ، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳.

چکیده :
بازارهای آب یکی از ابزارهای مؤثر و کارآمد تخصیص آب در شرایط کم آبی است و از طریق قیمت گذاری واقعی آب موجب صرفه جویی در مصرف آب و افزایش کارایی های تخصصی و فنی آب می شوند. وجود حقابه های قابل مبادله و منفک از زمین، شبکه های انتقال، تشکل های آب بران و مقررات مناسب برداشت آب از مهمترین ملزومات تشکیل بازارها محسوب می شوند. بازار آب مجن، بازار رقابتی موفق و کارآمدی است که بیش از چهل سال زمینة انواع مبادله های آب را فراهم کرده است و سالانه بیش از ۳۰ درصد از آب مصرفی کشاورزان از طریق آن تأمین می شود. حجم مبادله های آن در سال های ۱۳۸۱ ، ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳ بهترتیب حدود ۳۸ ، ۵۴ و ۸۸ هزار متر مکعب و قیمت متوسط هر متر مکعب نیز به ترتیب ۵۵۵ ، ۶۵۱ و ۶۶۴ ریال بود.

هدف از این تحقیق برآورد تابع تقاضای آب و بررسی نقش بازار در قیمت گذاری و تخصیص منابع آب است. کشش های حاصل از تخمین توابع تقاضای نهادة آب برای کل محصولات و تک تک محصولات، مؤید رابطة منفی و معنی دار بین مقدار تقاضا و قیمت آب است. تفاوت کشش ها نیز اصلی بودن کشت سیب زمینی در مقابل گندم را نشان می دهد که یکی از کارکردهای مهم بازار است.

زمانیکه الگوی کشت شامل محصولات سیب زمینی و گندم باشد، حساسیت زارعان به تغییرات قیمت آب (۰٫۲۵۶) کمتر از حالتی است که تنها تولید سیب زمینی (۰٫۲۷۶) مد نظر باشد و حساسیت در صورتیکه فقط گندم تولید می شود (۰٫۴۷۷) بیشتر از دو حالت قبل است. مقایسة ارزش تولید متوسط آب در محصولات بالا نیز نتایج برآوردها را تأیید می کند که یکی از مهم ترین کارکردهای بازار آب در زمینة اولویت تخصیص آب و اصلاح الگوی کشت قلمداد می شود.

 

بخش دوم) قيمت گذاري آب

– آقاپور صباغي. محمد، تأثير قيمت آب بر الگوي كشت زارعين (مطالعه موردي: شهرستان شوشتر)، مجله پژوهش هاي ترويج و آموزش كشاورزي، سال سوم، شماره ۲، تابستان ۱۳

 

 

– آقاپور صباغي. محمد، تأثير قيمت آب بر الگوي كشت زارعين (مطالعه موردي: شهرستان شوشتر)، مجله پژوهش هاي ترويج و آموزش كشاورزي، سال سوم، شماره ۲، تابستان

مطالعه حاضر در سال زراعي ۸۶-۱۳۸۵ در شهرستان شوشتر با استفاده از يك تابع سود، به بررسي اثر قيمت آب بر الگوي كشت زراعين پرداخته شده است. نتايج مطالعه نشان مي دهد كه علي رغم تأثيرگذاري برخي از نهاده هاي توليد در انتخاب نوع كشت، قيمت نهاده آب در انتخاب نوع محصول از سوي زارعين بي تأثير است. اين امر بيان گر اين واقعيت است كه استفاده از اين سيا ست به تنهايي نميتواند اثر چنداني بر كاهش تقاضاي آب در بخش كشاورزي اين منطقه داشته باشد . لذا پيشنهاد مطالعه حاضر بر استفاده از سياست هاي مكملي مانند ترويج روش هاي آبياري مدرن، استفاده از مديريت مشاركتي و تعيين الگوي بهينه كشت بر اساس نياز آبي هر منطقه است.

در نهايت اين مقاله نشان مي دهد كه در منطقه مورد مطالعه، قيمت آب اثري بر انتخاب الگوي كشت زراعين نخواهد داشت. بنابراين پيشنهاد مي نمايد اگر در منطقه اي سياست افزايش قيمت آب به عنوان راهكار مديريتي درجهت كاهش مصرف مد نظر است، ابتدا با روش مشابه، به ارزيابي اثر اين سياست بر انتخاب الگوي كشت زراعين پرداخته شود. چرا كه اگر اين سياست نتواند الگوي كشت زراعين را تحت تاثير قرار دهد، نخواهد توانست بر تقاضاي آب نيز تاثير چنداني داشته باشد.

با توجه به ناكارآمدي سياست افزايش قيمت در منطقه، استفاده از سياستهاي جايگزين مانند ترويج روش هاي آبياري مدرن، استفاده از مديريت مشاركت مردمي و تعيين الگوي بهينه كشت بر اساس نياز آبي منطقه، به عنوان راهكارهاي مديريتي در جهت كاهش مصرف منابع آب پيشنهاد مي نمايد. همچنين بر استفاده از سياست قيمتگذاري آب همراه با هر يك از سياستهاي فوق به عنوان يك سياست مكمل را نيز مطرح مي نمايد.

با توجه به اين نكته كه ارزيابي سياست قيمت گذاري در يك منطقه مطالعاتي خاص و در سطح قيمت هاي فعلي براي منابع آب انجام شده است. پيشنهاد نموده تا مطالعه در ساير مناطق كشور و در سطوح قيمتي بالاتر نهاده آب انجام گيرد. اين امر مي تواند نتايج متفاوتي به همراه داشته باشد. به عبارت ديگر پيش بيني مي شود كه اگر سهم هزينه اي نهاده آب در توليد زارعين افزايش يابد، شايد نتيجه غير از نتيجه تحقيق حاضر حاصل شود. لذا انجام تحقيقي مشابه با در نظرگيري سناريوهاي متفاوت در هزينه آب در توليد محصولات زراعي مختلف در مناطق مختلف كشور را پيشنهاد مي دهد.

بخش لاتین:

۱)…….